Yurak ritmi buzilishlari (aritmiyalar)

Qanday aritmiyalar bo'ladi 

Ekstrasistolya

Qalqoncha aritmiyasi - eng ko'p uchraydigan aritmiya

 

Aritmiyalari bo'lgan bemorning tekshiruvi

Yurak – nihoyatda murakkab ishlaydigan organ. Uning vazifasi – venalar orqali yurakka kelayotgan qonini to'plash va shu qonini arteriyalarga chiqarish, shunda organizmning barcha hujayralari o'z ulushidagi oziq moddalar va kislorodni oladi. Qaysidir organ yoki butun organizm oziqlanishga bo'lgan ehtiyojining ortishini sezganda, u arteriyalarga ajratiladigan qon hajmini oshiradi.

 

Yurak to'rt xonadan iborat – ikki qorincha va ikki kamchibosh. Sog'lom yurakda avval kamchiboshlar qisqaradi va ular venalardan kelgan qonni chiqaradi. Qon yurak qorinchalariga tushadi. Qorinchalarning qisqarishi (sistola) qonni arteriyalarga chiqaradi.

 

O'ng kamchiboshga butun organizmdan qon to'planadi, keyin u o'ng qorinchaga o'tadi va u yerdan o'pkaga boradigan arteriyalarga chiqariladi. O'pkada qon kislorod bilan boyiydi, karbonat angidridni beradi va o'pkaviy venalarda to'planadi. U yerdan qon chap kamchiboshga, keyin chap qorinchaga o'tadi va undan organizm arteriyalariga chiqadi.

 

Yurak ishining uyg'unligi maxsus o'tkazuvchi tizim orqali ta'minlanadi. Bu maxsus hujayralar bo'lib, ular elektr impulslari ishlab chiqaradi va o'tkazadi, bu impulslari yurak mushagining muvofiqlashtirilgan qisqarishini boshqaradi.

 

Yurakni qisqarishini boshlovchi impuls o'ng kamchiboshda, shunday atalgan sinus tugunida (ritm vodiysi) hosil bo'ladi. Aynan shu tugun yurakning daqiqada 60-90 marta qisqarishini ta'minlaydi. Keyin signal boshqagina kamchiboshlarga tarqaladi, ularni qisqartiradi, keyin qorinchalarga o'tadi.

 

Ushbu tizimdagi buzilishlar yurak ritmi buzilishlariga (aritmiyalarga) olib keladi.

 

Qanday aritmiyalar bo'ladi

Yurak qisqarishlari bir-birini teng vaqt oralig'ida kuzatib boradi. Agar bunday ketma-ketlik buzilsa, bemorda aritmiya bor deb aytiladi. Buzilish qayerdan kelib chiqishiga qarab, barcha aritmiyalar kamchibosh (yoki supraventrikulyar) va qorincha aritmiyalarga ajratiladi.

 

Aritmiya – mustaqil kasallik emas, balki qandaydir kasallikning belgisi (simptom) hisoblanadi. Shuning uchun aritmiyaning paydo bo'lishi mutlaqo kardiolog shifokor tomonidan majburiy tekshiruvni talab qiladi.

 

Aritmiya mavjudligini bemor o'zida ham sezishi mumkin. Buning uchun pulsni topish va hisoblashni o'rganish kerak.

 

 Agar puls tezligi daqiqada 90 zarbdan oshsa, taxikardiya haqida so'z boradi. Yurak qisqarishlar chastotasi jismoniy yoki emotsional yuklanish vaqtida oshishi mumkin (bu sog'lom yurakning normal reaksiyasidir).

 

Tan haroratining oshishi taxikardiyani keltirib chiqaradi. Odatda tana harorati 1 daraja oshishi yurak qisqarish chastotasini 10 zarbga oshiradi deb hisoblanadi.

 

Taxikardiya juda ko'p kasalliklarning belgilari bo'lishi mumkin, lekin norma varianti ham bo'lishi mumkin.

 

Ba'zi turdagi taxikardiyalar maxsus antiaritmik davolashni talab qiladi.

 

Agar puls tezligi daqiqada 60 zarbdan kam bo'lsa, bradikardiya deyishadi.

 

Bradikardiya mutlaqo sog'lom odamlarda ham bo'lishi mumkin. Odatda u sportchilarda kuzatiladi.

 

O'rta darajadagi bradikardiya yurak mushagining qon bilan ta'minlanishi uchun foydali sharoit yaratadi. Chunki unga qon faqat dam olish holatida (ya'ni qisqarishlar orasida) kirishi mumkin. Ritm qanchalik tez bo'lsa, yurak mushagining energetik xarajatlarini to'ldirish uchun shuncha ko'proq qon kerak bo'ladi va dam olish davri qisqaradi. Shuning uchun ba'zi dorilar (masalan atenolol yoki anaprilin), ritmni sekinlashtiruvchi (dam olish davrini uzaytiruvchi) ta'sir ko'rsatib, yurak mushagining qon bilan ta'minlanishini yaxshilaydi.

 

Agar bradikardiya birdan paydo bo'lgan bo'lsa, agar ritm sekinlashishi bosh aylanishi yoki ong yo'qotish bilan birga bo'lsa – darhol shifokorga murojaat qiling.

 

Puls tezligi daqiqada 50 dan kam bo'lsa, boshqa salbiy belgilar bo'lmasa ham shifokor bilan maslahatlashish zarur.

 

Ba'zi bradikardiya shakllarida maxsus qurilma – kardio stimulator implantatsiya qilishga to'g'ri keladi. Ushbu qurilma yurak ritmini o'zining boshqaruviga oladi, agar o'z ritm vodiysi (sinus tugun) vazifasini bajara olmasa.

 

Ekstrasistolya

 

Agar yurakning to'g'ri ritmiga muddatidan avvalgi qisqarish aralashsa, ekstrasistolya haqida gap boradi.

 

Oldindan qisqarishni keltirib chiqargan elektr impulsi kelgan joyga qarab barcha ekstrasistollar kamchibosh va qorincha ekstrasistollarga bo'linadi.

 

Mutlaqo sog'lom odamda ham kuniga bir necha marta ekstrasistollar kuzatilishi mumkin. Biroq ularning paydo bo'lishi kardiolog shifokorga murojaat qilish uchun sababdir. Barcha aritmiyalar kabi, ekstrasistolya ham mustaqil kasallik emas, balki qandaydir kasallik belgisi. Aritmiyaning sababini izlash shunga qaratilgan.

 

Qalqoncha aritmiyasi – eng ko'p uchraydigan aritmiya

 

Qalqoncha aritmiya nima

Qalqoncha aritmiya – ritm buzilishlarining bir turi bo'lib, bunda kamchiboshlarning muvofiqlashtirilgan ishlashi ishtirokidan chiqadi. Yuqori chastotada elektr impuls kamchiboshlarda aylanib, mushak tolalarining tartibsiz qisqarishini (fibrillyatsiyasini) keltirib chiqaradi. Shuning uchun qalqoncha aritmiyasiga ba'zan kamchibosh fibrillyatsiyasi deb ham ataladi. Ba'zi impulslar qorinchalarga o'tib ketadi va ularning qisqarishi noto'g'ri, tartibsiz ritmda ro'y beradi. To'g'ri ritmning yo'qligi qalqoncha aritmiyasining asosiy belgisi hisoblanadi.

 

Juda kam hollarda qalqoncha aritmiyaning sababini aniqlab bo'lmaydi, bundayida uning idiopatik shakli haqida gapiriladi. Ko'proq holatlarda qalqoncha aritmiyasi yurak nuqsoni, yurak ishemik kasalligi, arterial gipertenziya va boshqalar belgisidir. Faqat yurak-qon tomir kasalliklari emas, qalqoncha aritmiyasiga qalqonsimon bez kasalliklari, o'pka kasalliklari, zaharlanishlar (masalan alkogol) kabi boshqa kasalliklar ham olib kelishi mumkin.

 

Qalqoncha aritmiyani muvaffaqiyatli davolash uchun faqat maxsus antiaritmik preparatlarni to'g'ri buyurish emas, balki uning sababini ham tuzatish zarurligi muhimdir.

 

Qalqoncha aritmiyaning belgilari (simptomlari)

Qalqoncha aritmiyaning eng ko'p uchraydigan belgisi yurak titroq hissi hisoblanadi. Bu shundan dalolatki, qalqoncha aritmiyada o'rtacha qorincha ritmi odatda tezlashadi va daqiqada 130-150 zarbga yetishi mumkin. Ko'pincha yurak ishida uzilishlar seziladi, ba'zan nafas yetishmovchiligi hissi, yurak sohasida og'riq, bosh aylanishi bo'ladi. Taxminan har 10 bemordan 1 nafari qalqoncha aritmiyaning paydo bo'lganini umuman sezmaydi.

 

Qalqoncha aritmiyaning turlari

 

Uzoq vaqt davom etgan qalqoncha aritmiyani doimiy deb atashadi. Agar u hujumsimon tarzda keladigan bo'lsa, paroksizmal shakl deyishadi.

 

Yuqori yurak qisqarish chastotasi bilan kechadigan qalqoncha aritmiya tahisistolik, normal chastotada kechadigan normal sistolik va past chastotada kechadigan bradisistolik shaklga ega deb ataladi.

 

Qalqoncha aritmiyasini davolash kerakmi

 

Turli baholarga ko'ra, aholi 1,5 dan 5% gacha bu turdagi aritmiyadan azob chekadi. Bu aritmiyaning eng ko'p uchraydigan, davolashni talab qiladigan turi hisoblanadi. Qalqoncha aritmiyaning paydo bo'lishi (agar uni davolamasa) insult, o'pkaga tromboemboliya, buyrak yetishmovchiligi xavfini sezilarli darajada (5-7 barobar) oshiradi. Yurak yetishmovchiligi rivojlanish ehtimoli ham ortadi. Yoshi, og'ir hamroh kasalliklari mavjudligi kabi qo'shimcha omillar bemorlarda insult va yurak yetishmovchiligi xavfini yanada oshiradi.

 

Shuning uchun qalqoncha aritmiyasini albatta davolash kerak.

 

Yurakning to'g'ri ritmini tiklash

Qalqoncha aritmiyadan aziyat chekayotgan bemorda davolash maqsadi imkon bo'lsa, sinus (tuzilishga mos) ritmni tiklash va keyinchalik uni saqlashdir.

 

To'g'ri ritmni tiklashning bir nechta usullari mavjud. Birinchi va eng oddiy usulni bemor o'zida sinab ko'rishi mumkin. Ushbu usul vagus nervini stimulyatsiya qilish orqali (yurak ritmini sekinlashtiruvchi) asoslanadi. Chuqur nafas oling. Keyin burun va og'zingizni mahkam yoping, va kuch bilan chiqaring. Bu usul boshqa yurak titroqlari hujumlarini ham to'xtatishi mumkin. Afsuski, bu usul barcha bemorlarga yordam bermaydi.

 

Eng ko'p tarqalgan usul yurak ritmini dori-darmonlar yordamida tiklashdir. Bu dorilar antiaritmik deb ataladi. Odatda dorilar tomir ichiga yuboriladi. Ammo ba'zi hollarda bemor avvalroq aniqlangan va hujumni to'xtatadigan dori ichishi mumkin. Afsuski, qaysi dori samaraliroq ekanini oldindan aniqlash uchun maxsus belgilar yo'q. Amaliyotda bemorga mos dorini tanlash uchun bir nechta dorilarni sinab ko'rish kerak bo'ladi.

 

Agar qalqoncha aritmiyaning hujumi dori bilan to'xtamasa, uzoq vaqt davom etsa yoki bemorning hayoti uchun bevosita xavf bo'lsa, ritmni tiklash uchun elektrli kardioverziya qo'llaniladi. Bemor qisqa muddatga (1-2 daqiqa) uyquga solinadi, keyin maxsus sinxronlashtirilgan (ya'ni yurak siklining ma'lum fazasida qo'llaniladigan) elektr tokining zarbasi bilan yurak ritmi tiklanadi. Ushbu usulning bir nechta kamchiliklari bor – bemorni uyquga solish zarurati, protsedurani o'tkazish uchun maxsus uskunaning talab etilishi. Bundan tashqari, bu protsedura yuqori malakali xodim ishlaydigan kasalxonada o'tkazilishi kerak. Ammo muhim afzalliklari ham bor. Masalan, ritm deyarli barcha hollarda tiklanadi (dori bilan ritm faqat 60-80% hollarda tiklanadi). Bu usul nisbatan xavfsiz, chunki har qanday dori yon ta'sirga ega va u paydo bo'lsa, doraning qon tomiridan chiqib ketishini kutish kerak bo'ladi. Ushbu afzalliklar hisobga olinib, teri ostiga implant qilinadigan maxsus apparatlar – kardioverterlar yaratildi, ular qalqoncha aritmiyasini aniqlab, uni to'xtatadi. Hozircha bu apparatlar keng qo'llanilmayapti.

 

Ritm tiklanganidan keyin uni qo'llab-quvvatlash zarur. Aritmiyani keltirib chiqaruvchi kasallikni davolash, hujumni qo'zg'atuvchi omillarni bartaraf etish talab etiladi. Agar hujumlar kam bo'lsa, ba'zan maxsus antiaritmik terapiyadan voz kechish mumkin. Ammo ko'pincha hujumning oldini olish uchun dorilar qabul qilish kerak bo'ladi.

 

Ba'zan ko'p marta takrorlanadigan, bemor uchun og'ir kechadigan hujumlarda jarrohlik davolash qo'llaniladi.

 

Ritmni tiklash imkoniyati bo'lmaganda normal yurak qisqarish chastotasini saqlash

 

Ba'zi hollarda normal ritmni tiklashdan voz kechish kerak bo'ladi. Odatda bunday bemorlarda doimiy qalqoncha aritmiya shakli mavjud bo'ladi. Asosiy davolash chora-tadbiri normal yurak qisqarish chastotasini saqlash va asoratlarni oldini olish hisoblanadi.

 

Qalqoncha aritmiyasining asoratlarini oldini olish

 

Qalqoncha aritmiyasining asosiy asoratlari insult va yurak yetishmovchiligi hisoblangani uchun, ularning oldini olish ham bemorda olib borilishi kerak. Ushbu profilaktika usulini shifokoringiz tanlaydi.

 

Qalqoncha aritmiyasi bo'lgan bemorga tavsiyalar

 

Keyingi qalqoncha aritmiyasi hujumiga nima sabab bo'lganini aniqlashga harakat qiling va bu haqda shifokoringizga ayting. Bu noodatiy jismoniy yuklanish, arterial bosimning oshishi, ba'zi dorilarni qabul qilish, alkogol ichimliklar qabul qilish, o'pka kasalligining kuchayishi va hokazo bo'lishi mumkin.

 

Pulsni hisoblashni o'rganing (yoki shifokoringizdan o'rgatishni so'rang) va qalqoncha aritmiyangiz bor-yo'qligini yoki yurak ritmi to'g'ri ekanligini aniqlashni o'rganing. Bugungi kunda elektrokardiogrammani yozib olish va telefon orqali shifokorga uzatish imkoniyati mavjud – bunday imkoniyat haqida shifokoringizdan so'rang

 

Agar hujum o'z-o'zidan 2-3 soat ichida o'tmasa, odatdagi dorilarni qabul qilib o'tmasa, noqulay his-tuyg'ular, og'riq, nafas olish qiyinlashuvi yaratsa – shifokorga murojaat qiling. Hujum boshlanganidan qancha tezroq davolash boshlangan bo'lsa, to'g'ri ritmni tiklash shuncha osonroq bo'ladi.

 

Doimo o'z bilan oxirgi (yoki so'nggi bir nechta) elektrokardiogrammani olib yuring. Favqulodda vaziyatda ularni solishtirish uchun kerak bo'lishi mumkin.

 

Xotirangizga ishonmang, o'zingiz qabul qilayotgan dorilar nomi va dozalarini yozib qo'ygan varaqni har doim o'zingiz bilan olib yuring. Agar sizga yangi dori yuborilsa, bu juda muhim bo'lishi mumkin, chunki ko'plab moddalar bir-biri bilan o'zaro ta'sirga kirishadi.

 

Agar siz insult va tromboemboliya oldini olish uchun qabul qilinadigan antikoagulyant dorilarni qabul qilsangiz – quyidagi hollarda shifokor bilan maslahatlashishni unutmang:

 

qon ketish belgilari paydo bo'lsa (burun qonashi, tish yirtilishi paytida milkda qon paydo bo'lishi, dog'lar paydo bo'lishi)

 

yangi dorilar qabul qila boshlagan bo'lsangiz yoki oldingi dorilar dozasi o'zgargan bo'lsa

 

ovqatlanish o'zgargan bo'lsa (masalan, yangi mavsum boshlandi)

 

agar shamollagan bo'lsangiz, oshqozon buzilishi bo'lsa yoki har qanday yangi kasallik paydo bo'lsa. Agar sizga operatsiya yoki tish chiqarish rejalashtirilsa – shifokoringizga bu dorilarni qabul qilayotgandingizni ayting.

 

Aritmiyalari bo'lgan bemorning tekshiruvi

 

Aritmiyani to'g'ri davolash uchun maxsus tekshiruvdan o'tish zarur. U ikki qismdan iborat. Birinchi qism – aritmiyani o'zini, uning paydo bo'lish va tugash sharoitlarini aniqlash. Ikkinchi qism – aritmiyaga olib kelgan kasallikni izlash.

 

Aritmiyani aniqlash uchun uni yozib olish kerak. Buning uchun elektrokardiogramma yoziladi. Oddiy EKGda kerakli aritmiya har doim aniqlanavermaydi. Shuning uchun keyingi bosqichda uzoq muddat davomida (odatda sutka) elektrokardiogramma yozib olinadi va maxsus kompyuter yordamida yozuv tahlil qilinadi. Bu tekshiruv usuli EKGni sutkalik monitoring qilish (Xolter monitoringi) deb ataladi.

 

Ba'zi klinikalarda bemorlarga uydan EKG ni shifokorga zarurat bo'lganda uzatishga imkon beruvchi maxsus qurilmalar beriladi. Bu usul kamdan-kam uchraydigan ritm buzilishlarini ham qayd etishga yordam beradi.

 

Ko'pincha jismoniy yuklanish aritmiyalarni qo'zg'atadi, shuning uchun ruxsat etilgan jismoniy faollik darajasini o'lchash va antiaritmik dorilarning profilaktik ta'sirini baholash uchun ba'zan jismoniy yuklanish testi o'tkaziladi.

 

Aritmiyalar meros orqali o'toladi. Merosiy patologiyaning (shunday ataluvchi kanaloopatiyalar) eng xavflisi to'satdan yurak o'limidir. Ko'plab hollarda kasallikning genetik variantlari ma'lum bo'lganligi sababli, genetik tekshiruv nafaqat bemorda to'satdan o'lim xavfini aniqlashga, balki shu xavf rivojlanishi mumkin bo'lgan qarindoshlarni ham aniqlashga imkon beradi.