Organizmdagi barcha a'zolarning normal ishlashi uchun yurak javobgar. «Motor»ning to'xtashi qon aylanishining to'xtashiga sabab bo'lib, demak, barcha a'zolarning halok bo'lishiga olib keladi. Bu ko'pchilikka ma'lum, lekin yurak haqida yana juda ko'p hayratlanarli faktlar mavjud. Ularning ba'zilarini barchaga bilish foydali, chunki bu inson organizmidagi eng muhim a'zo — yurakning uzluksiz ishlashini ta'minlash uchun o'z vaqtida choralar ko'rishga yordam beradi.
1. Embrion rivojlanishining 3-haftasida yurak to'qimalarining bachadon ichida paydo bo'lishi boshlanadi. 4-haftada transvaginal UZI (ultratovush tekshiruvi) vaqtida yurak urishi aniq sezilishi mumkin;
2. Kattalardagi yurakning og'irligi o'rtacha 250 dan 300 grammgacha. Yangi tug'ilgan chaqaloqning yuragi butun tana massasining taxminan 0,8 % ini tashkil etadi, ya'ni taxminan 22 gramm;
3. Yurak o'lchamlari qo'lni mushtga siqib olgandek bo'lgan hajmga teng;
4. Yurak ko'pincha ko'krak qafasining ikki uchdan ikkisi chap tomonda, uchdan biri esa o'ng tomonda joylashgan. Shu sababli yurak urishi ko'pincha chap tomondan eshitiladi;
5. Yangi tug'ilganda organizmda aylanib yurgan qon hajmi har bir kilogramm vaznga 140-150 ml ga teng, kattalarda esa bu nisbat tana massasining kilogrammi uchun 50-70 ml ni tashkil qiladi;
6. Qon bosimi shunchalik kuchliki, katta arterial tomir jarohatlanganda u suvni 10 metr balandlikgacha itarishi mumkin;
7. Yurak o'ng tomonda joylashgan holda har 10 ming kishidan birida tug'iladi;
8. Normal holatda kattalarning yurak urishi daqiqasiga 60 dan 85 gacha bo'lib, yangi tug'ilganda bu ko'rsatkich 150 gacha yetishi mumkin;
9. Inson yuragi to'rt kamerali, qoraqurtada esa 12-13 ta kameralar mavjud bo'lib, har biri alohida mushak guruhi tomonidan ishlaydi. Bu shuni anglatadiki, qoraqurtaning kameralaridan biri ishdan chiqqan taqdirda u muammosiz yashay oladi;
10. Ayollarning yuragi erkaklarga nisbatan biroz tezroq qisqaradi;
11. Yurak urishi — bu klapanlarning ochilish va yopilish paytidagi ishlashi;
12. Inson yuragi kichik tanaffuslarsiz uzluksiz ishlaydi. Umumiy tanaffuslar davomiyligi butun umr davomida 20 yilga yetishi mumkin;
13. So'nggi ma'lumotlarga ko'ra, sog'lom yurakning ish qobiliyati kamida 150 yilgacha saqlanishi mumkin;
14. Yurak ikki qismga bo'lingan, ulardan chap qismi katta va kuchliroq, chunki u butun organizm bo'ylab qon aylanishi uchun javob beradi. O'ng yarmida esa qon kichik aylanish doirasida, ya'ni o'pkadan va qaytadan o'tadi;
15. Yurak mushagi boshqa a'zolardan farqli o'laroq o'z elektr impulslarini ishlab chiqarishga qodir. Bu yetarli miqdorda kislorod ta'minlangan taqdirda yurak inson tanasidan tashqarida ham urishiga imkon beradi;
16. Har kuni yurak 100 mingdan ortiq marta qisqaradi, umr davomida esa taxminan 2,5 milliard marta;
17. Yurak tomonidan ishlab chiqarilgan energiya bir necha o'n yillar davomida yukli poezd vagonlarini eng baland tog'lar bo'ylab ko'tarishga yetarli deb hisoblanadi;
18. Inson organizmida 75 trilliondan ortiq hujayralar mavjud va ularning barchasi yurakdan keladigan qon ta'minoti orqali oziqlanadi va kislorod oladi. So'nggi ilmiy ma'lumotlarga ko'ra, istisno — bu ko'zak (rogovitsa), uning to'qimalari tashqi havodan kislorod oladi;
19. O'rtacha umr davomiyligi hisobiga yurak orqali o'tadigan qon hajmi shuncha ko'pki, u 45 yil davomida kran ostidan to'liq oqib chiqadigan suv hajmiga teng;
20. Moviy kit eng ulkan yurak egasidir — kattasining organning og'irligi deyarli 700 kilogrammga yetadi. Biroq kit yuragi bir daqiqada atigi 9 marta uradi;
21. Yurak mushagi organizmdagi boshqa mushaklarga nisbatan eng katta ish hajmini bajaradi;
22. Yurak to'qimalarining birlamchi saratoni juda kam uchraydi. Buning sababi — miyokarddagi almashinuv reaksiyalarining tezligi va mushak tolalarining noyob tuzilishidadir;
23. Yurak transplantatsiyasi birinchi marta muvaffaqiyatli 1967 yilda o'tkazilgan. Operatsiyani Kristian Barnard (Kristian Barnard) — Janubiy Afrika kardiojarrohi amalga oshirgan;
24. Ta'lim olgan odamlarda yurak kasalliklari kamroq rivojlanadi;
25. Yurak xuruji bilan eng ko'p bemorlar dushanba, Yangi yil va juda issiq yoz kunlarida kasalxonaga murojaat qiladi;
26. Yurak kasalliklarini kamroq bilishni xohlaysizmi — ko'proq va tez-tez kuling. Ijobiy emotsiyalar tomirlarning kengayishiga yordam beradi, shu orqali miyokard ko'proq kislorod oladi;
27. «Sinsiragan yurak» — adabiyotda tez-tez uchraydigan ibora. Biroq kuchli emosional travmalarda organizm maxsus gormonlarni ko'proq ishlab chiqarishni boshlaydi, bu esa vaqtincha shok va yurak xurjini eslatadigan simptomlarni keltirib chiqarishi mumkin;
28. O'tkir tishlash kabi og'riqlar yurak kasalliklariga xos emas. Ularning ko'pincha paydo bo'lishi suyak-mushak tizimi patologiyalari bilan bog'liq;
29. Tuzilishi va ish printsiplari bo'yicha inson yuragi deyarli to'liq holda cho'chqa yuragi bilan bir xil;
30. Yurakning eng qadimgi tasvirini chizgan muallif sifatida 16-asrda Belgiya shifokori hisoblanadi. Biroq bir necha yil oldin Meksikada taxminan 2,5 ming yildan ortiqcha oldin ishlab chiqarilganga o'xshash yurak shaklidagi idish topilgan;
31. Yurak urishi va vals ritmi deyarli bir xil;
32. Inson organizmidagi eng muhim a'zoga o'ziga xos kun ajratilgan — 25 sentyabr. «Yurak kuni»da miyokardni sog'lom saqlashga imkon qadar ko'proq e'tibor berish odat tusiga kirgan;
33. Qadimgi Misrda yurakdan barmoqsiz barmoqgacha alohida kanal borligiga ishonilgan. Shu e'tiqod juftlik bog'langandan so'ng uzukni aynan shu barmoqqa taqish odatiga sabab bo'lgan;
34. Yurak ritmini sekinlashtirmoqchi va qon bosimini pasaytirmoqchi bo'lsangiz — bir necha daqiqa davomida qo'lni engil caress qiling;
35. Rossiya Federatsiyasida Perm shahridagi Yurak Instituti oldida yurak haykali o'rnatilgan. Og'ir figura qizil granitdan yasalgan bo'lib, og'irligi 4 tonnadan ortiq;
36. Yurak-qon tomir kasalliklari xavfini sezilarli darajada kamaytirish uchun kunlik sekin sayrlar, kamida yarim soat davomida foydalidir;
37. Erkaklarda barmoqlardan uzunasiga to'liq bo'lmagan holatda, o'ram barmog'i boshqa barmoqlardan ancha uzun bo'lsa, yurak xurji kamroq ehtimol bilan sodir bo'ladi;
38. Yurak kasalliklari rivojlanish xavfi tishlari va yonoq kasalliklari bilan muammolari bo'lgan odamlarda yuqori. Ularning yurak xurji yuzaga kelish ehtimoli og'iz bo'shlig'iga g'amxo'rlik qiladiganlarga nisbatan ikki baravar yuqori;
39. Kokain ta'siri ostida yurakning elektr faolligi sezilarli kamayadi. Bu narkotik ko'pincha deyarli sog'lom yosh odamlarda insultlar va infarktlarning asosiy sababi bo'ladi;
40. Noto'g'ri ovqatlanish, zararli odatlar, gipodinamiya yurak hajmining ortishiga va uning devorlarining qalinlashishiga olib keladi. Natijada bu qon aylanishini buzadi va aritmiya, nafas qisishi, yurak og'rig'i, qon bosimi oshishiga sabab bo'ladi;
41. Bolalikda psixologik travma o'tkazgan bolalar kattalikda yurak-qon tomir kasalliklariga ko'proq moyil bo'ladi;
42. Gipertrofik kardiyomiopatiya — professional sportchilar uchun xarakterli tashxis. Ko'pincha yoshlarning o'limiga sabab bo'ladi;
43. 3D texnologiyasida embrion yuraklari va qon tomirlari allaqachon chop etilmoqda. Bu texnologiya o'limga olib keluvchi kasalliklar bilan kurashishda yordam berishi mumkinligi ehtimoldan xoli emas;
44. Semirish — kattalar hamda bolalarda yurak funksiyasining yomonlashishining bir sababidir;
45. Tug'ma yurak nuqsonlarida kardiojarrohlar bemorga tug'ilishini kutmasdan, ya'ni ona qornida bo'lgan paytda ham operatsiyalarni amalga oshiradi. Bunday davolash tug'ishdan keyingi o'lim xavfini minimal darajaga tushiradi;
46. Ayollarda miokard infarkti erkaklarga nisbatan ko'proq aniq bo'lmagan shaklda kechadi. Ya'ni og'riq o'rniga charchoq, nafas qisishi, oshqozon sohasida noqulaylik bo'lishi mumkin;
47. Lablarning biroz moviy tusda bo'lishi, sovuqqa yoki baland tog' hududlariga borish bilan bog'lanmagan bo'lsa, yurak patologiyalarining belgisi hisoblanadi;
48. O'rtacha infarkt holatlarining deyarli 40 % da o'lim statsionar ga yetkazishdan oldin sodir bo'ladi;
49. Yuqoridagi holatlarning 25 dan ortiq foizida infarkt o'tkir bosqichda sezilmay qoladi va faqat keyingi EKG (Elektrokardiografiya) o'tkazilganda aniqlanadi;
50. Ayollarda klimakterik davrda estrogen ishlab chiqarishning kamayishi bilan bog'liq holda yurak kasalliklari paydo bo'lish ehtimoli ortadi;
51. Xor bilan kuylash vaqtida barcha ishtirokchilarning yurak ritmi sinxronlashadi va yurak urishi sekinlashadi;
52. Dam olish holatida bir daqiqada aylanib yurgan qon hajmi 4-5 litrni tashkil etadi. Og'ir jismoniy ish bajarilganda esa kattalar yuragi 20-30 litr, ba'zi sportchilarda esa 40 litrgacha pompalashi mumkin;
53. Og'irliksiz muhitda yurak shakli o'zgarmoqda: u hajm jihatdan kichrayadi va aylanadi. Biroq oddiy sharoitga qaytgach yarim yil ichida «motor» avvalgidek bo'ladi;
54. Haftada kamida ikki marta jinsiy aloqa bilan shug'ullanuvchi erkaklar kamroq marta kardiologga murojaat qiladi;
55. Yurakning eng keng tarqalgan kasalliklarini 80 % holatda oldini olish mumkin. Bunda to'g'ri ovqatlanish, jismoniy faollik, zararli odatlardan voz kechish va profilaktik tekshiruvlar yordam beradi.
Material American Hospital yurak-qon tomir jarrohligi markazi mutaxassislari tomonidan tayyorlangan, yangilangan sana: 08 Sentabr 2026. Ma'lumot tanishish uchun berilgan va shifokor maslahati o'rnini bosmaydi — yurak bilan bog'liq shikoyatlar bo'lsa, kardiologga murojaat qiling.
